Het was in de puberteit, onder de open hemel van Finnmarken, dat ze het voor het eerst merkte. De angst. De verlammende angst. Het was alsof de hemel op haar hoofd viel. Alsof ze was ingesloten. Alsof ze geen adem kon krijgen. Ze voelde dat de dag des oordeels dichterbij kwam.

« Breath me back to life. Free me back to life.»

Meer dan dertig jaar later gaat er een kleine zwartgeklede vrouw door de straten van Oslo. Met lichte, bijna zwevende tred. Ze reisde over de wereld, liet zich door haar muziek leiden waar ze naar toe moest. Ze is vrij.

- Ik heb er een oneindig groot vertrouwen in dat mensen zich kunnen ontwikkelen, zegt ze.

Mari Boine zit aan een tafel in een cafe in Oslo. In haar gezicht rust en een gloed, en af en toe een meisjesachtige lach.

- De laatste zes-zeven jaar liep ik alleen maar rond en dacht “Wow! Er ís een leven zonder angst!”  Ik ben geheald.

Na bijna een halve eeuw is er iets gebeurd met Mari Boine. Haar vrienden spreken erover dat de steen is geslepen. Ja, feitelijk is omgeslepen tot een diamant. Ze spreken over een vrouw die zich in een storm bevond, maar die nu in aangenaam luw weer is terecht gekomen. Mari Boine spreekt zelf over toegeven.

-  Ik was vele  jaren lang razend. Vanwege mijn volk, de geschiedenis en de onderdrukking. Ik was razend op mijn ouders, vanwege het fundamentalisme en alles wat fout was in de opvoeding. Toen ze overleden, was ik razend omdat ze dood waren. Razend over alles wat niet afgesloten was. Dus begon ik te graven en ontdekte dat we allemaal slachtoffers waren. Mijn ouders waren slachtoffer vanwege de harde kerstening en de leiders vóór hen, die waren bekeerd door een harde hand, waren ook slachtoffers. Vanwege hun eigen angst voor de natuur in ons. Ik begon te begrijpen en te vergeven en ik geloof dat dat de reden is dat de angst is verdwenen de laatste jaren.

«You saw I’d been to the shadowlands. My face was sinking. Sinking to deep.» 

Mari Boine is het middelste kind van vijf. Thuis in Gàmehisnjarga, bij Karasjok in Finnmarken in Noord-Noorwegen verzamelde het gezin zich rond de houtoven in de keuken. Vaak zongen ze psalmen. Het zijn goede herinneringen. Er zijn ook veel moeilijke herinneringen. Mari’s ouders waren strenge læstadianen en het meeste was zondig in huize Boine. Joik, dans, hard lachen, theater en concerten waren verboden.

Mari was knap. Ze was goed op school, goed in zich aanpassen en goed in het zich onzichtbaar maken. Ze koos voor de lerarenschool, een man en kinderen. En voor extreme verlegenheid. Ze gelooft dat ze niet meer dan 100 woorden heeft gezegd tijdens haar hele opleiding op de lerarenschool.

- Ik was zo gesloten. Als je opgroeit met streng fundamentalisme wordt bijna alles gevaarlijk. Als ik bijvoorbeeld joik hoorde op de radio, dacht ik “fysj” en zette hem uit. Ik was gehersenspoeld, maar voelde dat ik iets in me had.

- Was het een pijn?

- Natuurlijk. Maar je zet een masker op. Toen begon ik over mijn oorsprong te leren. Tegelijkertijd leerde ik piano en gitaar spelen en deed ik mee in een zanggroep. De eerste keer dat ik een lied maakte, dacht ik dat dat nooit weer zou gebeuren. Ik dacht “help, wat heb ik in gang gezet”. Ik was een lerares, moeder van een gezin en een fatsoenlijke dochter. Toen kwam de razende furie naar buiten en nam het van me over.

Met het zingen kwam ook een soort plicht. Mari voelde een enorme verantwoordelijkheid tegenover haar volk. Er was de hele tijd iets om voor te gaan. Het was nooit genoeg.

- Hoe kreeg je dat voor elkaar?

- Het vergde veel. Het was alsof alle pijn van de Samen door mij heen ging. Nog steeds is het zo dat ik bang kan zijn om met de gitaar te gaan zitten, omdat wat er uitkomt zo volkomen eerlijk is. Tegelijkertijd was er zoveel drang om te weten wie ik zou zijn. Tenslotte moest ik weg om uit te kunnen vinden wie ík was.

In 1989 scheidde Mari Boine van haar man en een jaar later verhuisde zij naar Oslo.

- Dat was een zware tijd. Ik was gescheiden, mijn ouders overleden met een tussentijd van zeven maanden en tegelijkertijd werd ik bekend in de media.

- En je ging weg bij twee zonen. Wat kostte dat?

- In mijn leven was er geen andere keuze. En dat had niet alleen met muziek te maken. De mensen zullen me behoorlijk veroordelen.

- Kan men het een egoïstische handeling noemen?

- In zekere zin. Maar aan de andere kant kon ik de wereld niet de muziek geven zonder deze keuze. Ik ben heel erg blij dat ik tegenwoordig een goede verstandhouding heb met mijn twee zonen. Zij zijn het die de prijs betaald hebben.

- Praten jullie hierover?

- Ja we praten. En ja, dat is pijnlijk.

« Right inside of everyone there’s a big medicine.»

Oslo was doortrokken van de januarikoude toen Mari naar het zuiden verhuisde.  De eerste jaren waren zwaar voor het kind van de villmark, zoals ze zelf zegt.

- Ik speelde toneel en het podium werd een vrijplaats. De rest van de tijd lag ik in een flat in Gamlebyen en ik rilde. Ik was zo bang. Ik begrijp bijna niet dat ik het overleefde. Af en toe zijn vrienden engelen die je in je leven worden gestuurd. Daar ben ik blij om.

- Waar was je bang voor?

- Voor bijna alles. In sociaal opzicht kon ik helemaal verlamd zijn. Ik wist niet waar ik over moest praten. Ik kon niet over koetjes en kalfjes praten. Elke keer als ik mijn mond open deed, praatte ik over diepgaande, ernstige thema’s en mensen werden onwel in mijn nabijheid. Dus werd ik ook niet goed.

De in de knoop zittende Samevrouw had een mantra die ze gebruikte om zichzelf te troosten: “Ik ben een van de rare merkwaardige mensen waar ik van hou om in de film te zien”, herhaalde ze tegen zichzelf. Het was goed de mantra te hebben, maar het waren schrale tijden voor Mari’s  eigen liefde.

- Ik was doodsbang voor de liefde. Als je thuis zo streng opgroeit, geloof je bijna niet dat je ouders liefde voor je hebben, en je raakt vol pijn.

- Hadden ze geen liefde voor je?

- Jawel, maar hun liefde werd zo beheerst door regels en verboden, generatieslang doorgegeven door  krachten van buitenaf. Wij waren Samen, maar mochten daar niet naar leven, want wij mochten niet verdacht worden te behoren tot het oude heidense. Ik mocht niet zijn wie ik wilde zijn. Het voelde aan alsof ze 20% van mij hielden en de resterende 80%  verstopt moest worden in een kast. Tegelijkertijd had ik een oma die bijna de liefde was. Zij ging haar eigen weg en leefde niet altijd de gestrengheid na. Maar ze overleed toen ik 14 jaar was.

- En dus werd je bang voor liefde?

- Als herinneringen aan liefde niet goed zijn, denk ik dat je je er voor afsluit. Niets doet zo’n pijn als bezeerd te worden door degene waar je van houdt. Kijk naar de jongeren die een moeilijke kindertijd hebben gehad, ze worden steenhard. Boosheid en hardheid zijn een eenvoudiger oplossing dan de pijn te erkennen.

Magische Mari

Mari Boine, «Idjagiedas - In The Hand of The Night» (Universal Music)

Op Mari Boines etnische kruispunt ontmoeten eigentijdse muziek, ritmische jazz en moderne Samische tonen elkaar.

Haar nieuwe CD «Idjagiedas» kanniet op de plank gezet worden tussen de licht toegankelijke artiesten, maar als je rust vindt in haar misachtige, mooie en intrigerende muziek vindt, is het goed om er te zijn.

KK meent: Kenmerkende en stemmingsscheppende songs voor diegene die tijd heeft om te luisteren. kkkkkkk Aangemeld door Marta Breen

« I opened myself to my inner world and let the language from inside there flow freely… this is how Idjagiedas was born.»

Gelukkig had Mari een kracht in zich die sterker was dan de angst. De muziek was sterk en ging voor.

- Door de muziek kon ik huilen en razen. Anderen worden misschien verslaafd of gewelddadig, maar ik had een kanaal, zegt Mari.

Ze was geliefd bij meerderen van haar eigen volk. Mari Boine werd een internationale artiest. Boines Europa agent Donald Weimer vertelt:

- Ik krijg een massa telefoontjes en mails van mensen die op de nieuwe CD wachten. Mari zingt op de grote festivals van Europa en al verstaan de mensen niet wat ze zingt, ze begrijpen dat de muziek eerlijk is.

Thuis in Noorwegen heeft Mari gezongen tijdens het Vredesprijsconcert, toen het kroonprinsenpaar trouwde en tijdens de opening van Hit Awards in Oslo Spektrum.

Ze heeft gezongen op de bekende «Café del Mar»-cd’s en ze wond Nordisk Råds Musikkpris in november 2003.

- Elke keer dat ik op het podium stond was het alsof er licht kwam in de donkere tunnel waarin ik  leefde. Ik kreeg zoveel liefde van het publiek dat ik langzaam het vertrouwen terug kreeg in de liefde, vertelt ze.

En ze leefde op. Ze is zo blij dat de nieuwe CD klaar is.

Het is langer dan vier jaar geleden dat de laatste CD uitkwam. Ik heb de tijd nodig gehad om indrukken op te doen, om iets echts te maken en om de tijd te krijgen het levende leven te leren kennen.

- Is het moeilijk te scheppen?

-Wel, het is gebeurd dat ik mezelf afvroeg waarom ik niet alleen maar eenvoudige popmuziek kon maken?

- Hè?

- Ja, er zit iets dubbels in mijn verhouding met mijn eigen muziek. Heel lang luisterde ik zelden naar mijn eerste platen/CD’s. Er is zoveel strijd op te horen en de muziek kan ondertussen op je inwerken, zelfs bij mij. Bij de twee laatste CD’s is dat anders. Daar kan ik naar luisteren en denken JA! Deze keer wilde ik nieuwe wegen inslaan, om nieuwe elementen in mijn stem naar voren te halen. Ik heb Georg Buljo, die mee doet als gitarist, uitgenodigd om drie melodieën te schrijven, en Svein Schultz heeft ook bijgedragen met liedjes. Bovendien hebben we samen songs geïmproviseerd.

- Ben je klaar met vechten?

- Ik denk dat ik een pauze nodig heb wat betreft de barricaden. Ik heb vele jaren gevochten en nu hoop ik dat enkelen jongeren het over kunnen nemen. Ik heb er voor gekozen om op de CD teksten te gebruiken van de Samische schrijvers Karen Anna Buljo en Rauni Magga Lukkari. Vrouwen die nog steeds de oude nuances van de taal kennen. Het is een genot om de songs te zingen. Ik heb deze keer slecht twee teksten geschreven. Ja, afgezien van de liederen waar in ik in een taal zing die eigenlijk niet bestaat.

- Een nieuwe taal?

- Ja, ik ging de studio in en probeerde iets voor elkaar te krijgen. Eerst kwam er niets, maar plotseling kwam er een lied in een taal die ik niet kende, maar die duidelijk al langer op een plaats ergens binnenin me zat. Of misschien passeerde deze alleen maar door mij? Maar afgezien van deze songs, zing ik nu de woorden van anderen. Ik denk dat ik een pauze nodig heb voor mijn eigen eerlijkheid.

- Hoe is het met de hedendaagse eerlijkheid?

- Slecht! “Hoor hoe er gelogen wordt in boeken en bladeren,” schreef Bjørneboe en ik ben het er mee eens. Als ik mensen ontmoet die zo sterk zijn om helemaal eerlijk te zijn, voelt dat onwaarschijnlijk goed. We leven in een wereld waar alles perfect, nabewerkt en glad moet zijn. Dat is ziek.

- Ben je pessimistisch waar het de wereld betreft?

- Zowel het een als het ander. Er is vreselijk veel cynisme. Als ik er aan denk wat er gebeurt in Sameland, Noord-Noorwegen en veel andere plaatsen, aan de onderdrukking en aan de vernietiging van de natuur, ja, dan voel ik dat we verloren hebben van de kapitalistische krachten. Tien jaar geleden dacht ik dat het mogelijk was die ontwikkeling te stoppen, maar nu is het duidelijker dan ooit dat het kapitaaal heeft gewonnen. Dat is een geweldige zorg voor alle eerlijke mensen.

Mari slaat haar handen uit, voordat ze iets in elkaar zakt.

- Ik ben bang voor het buitensporig gebruik van alles in Noorwegen de laatste vijf jaar. En het beangstigd me dat FrP (Fremskritt Parti) zo groot is. Tegelijkertijd gebeurt er veel positiefs in de wereld. Ik denk dat de mensen genoeg krijgen van al het materiële en meer  bewust worden van andere waarden. Ik wil zo graag dat vasthouden wat ik positief vind en niet verzinken in pessimisme.

                               «Ik ben begonnen om de liefde op te zoeken die helemaal voor mij is

                                                                        De gezonde liefde.»

« Come into the embrace of my thoughts, come in – my embrace. I lay out blankets of clouds.»

Het ziet er naar uit dat ze echt zo knap is om positief te denken.

Mari Boine was getrouwd – en gescheiden – twee keer. Eerst van haar Samische echtgenoot, toen van de Afrikaanse gitarist waar ze drie jaar mee getrouwd was. Ze heeft er geen spijt van, noch van de huwelijken noch van de breuken.

- Ik heb heel veel goeds van de huwelijken ondervonden en zou niet zonder ze hebben willen zijn.

- Voel je ook verzoening wat betreft  jouw opgroeien.

- Ik denk dat je in het gezin geplaatst wordt waar je moet zijn. Ik geloof in reïncarnatie en denk dat mijn ziel het nodig had om gehard te worden.

- Ja?

- Ja. Als je er middenin staat, wil je er alleen maar uit. Maar nu ik wat meer afstand van alles heb, wil ik allen bedanken die mij hiervoor plaatsten.

- Vind je jezelf goed genoeg?

- Bij tijden, ja. Bewaar me, ik ben als alle anderen – ik zou graag mooier, dunner en dat alles willen zijn. Maar op het laatst ben ik echt van mezelf gaan houden. Dat is ongelofelijk fijn.

- Heeft dat met leeftijd te maken?

- Hm. Ik denk dat het met liefde te maken heeft.

Er is iets nieuws en lichts in Mari Boine’s doen. Een nieuwe glans in haar blik, een nieuwe stroming in de muziek. Ja, er wordt gezegd dat ze compleet verliefd is. Zelf glimlacht ze, die jonge glimlach.

- Hoe staat het bij jou met de liefde?

- Ik ben beginnen te durven. Maar ik kan niets zeggen, het is zo nieuw.

Dan zegt ze toch nog iets meer:

Ik ben begonnen de liefde te zoeken die helemaal voor mij is. De gezonde liefde.

- Hoe voelt dat?

- Fantastisch! Maar het heeft zo verdomd lang geduurd.

(De citaten komen van Mari Boines laatste CD)